thai
eng
ตอบปัญหาทางทันตกรรมจัดฟัน
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ทันตแพทย์ วัชระ  เพชรคุปต์

ถาม     ทำไมในอดีตไม่จำเป็นต้องมีการจัดฟัน แต่ปัจจุบันมีเด็กที่ต้องรับการจัดฟันมากขึ้นเรื่อย ๆ
ตอบ     ฟันเกหรือฟันซ้อนจะเกิดขึ้นเมื่อขนาดของซี่ฟันไม่สัมพันธ์กับขนาดของขากรรไกร หมายความว่าขนาดของซี่ฟันโดยรวมแล้วมากกว่าขนาดของขากรรไกรทำให้ร่างกายต้องพยายามปรับตัวให้ฟันทุกซี่สามารถอยู่บนขากรรไกรได้จึงเกิดฟันเกหรือฟันซ้อนขึ้นโดยสาเหตุน่าจะเกิดจากสิ่งแวดล้อมและการใช้งาน คือสมัยก่อนอาหารยังไม่ผ่านการแปรรูปมากนักจึงต้องใช้แรงบดเคี้ยวมากในการทานอาหาร ซึ่งจะกระตุ้นให้ขากรรไกรขยายขนาดจึงไม่ค่อยมีปัญหาเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างขนาดของฟันกับขนาดของขากรรไกร แต่ในปัจจุบันอาหารมักจะผ่านการแปรรูปทำให้ไม่ค่อยใช้แรงในการบดเคี้ยวมากนัก ตลอดจนชนิดของอาหารปัจจุบันมีขนมหวานมากมาย ซึ่งจะทำให้เกิดฟันผุในเด็ก อาจทำให้มีการถอนฟันน้ำนมก่อนเวลาอันควรส่งผลต่อ ๆ มาให้เกิดฟันซ้อนเกง่ายขึ้น

ถาม       อายุ 15 ปี ทันตแพทย์บอกว่าจะต้องจัดฟัน โดยต้องถอนฟัน 2 ซี่ อยากทราบว่าทำไมจึงต้องถอน และถ้าไม่ถอนฟันจะมีปัญหาต่อการจัดฟันหรือไม่
ตอบ     การทีมีฟันซ้อนเก เพราะมีขนาดของซี่ฟันโดยรวมมากกว่าขนาดของขากรรไกร ฟันจึงไม่สามารถขึ้นมาในช่องปากอย่างเป็นระเบียบได้ ดังนั้นเมื่อต้องการให้ฟันเรียงตัวเป็นระเบียบสวยงาม โดยการจัดฟัน ก็จำเป็นจะต้องทำให้ขนาดของซี่ฟันใกล้เคียงกับขนาดของขากรรไกร เพื่อจะได้จัดเรียงฟังให้อยู่บนขากรรไกรอย่างมีระเบียบหรืออยู่ในตำแหน่งปกติและมีความสัมพันธ์ที่ดีต่อฟันคู่สบ ดังนั้น จึงจำเป็นต้องถอนฟันออก 1,2 หรือ 4 ซี่ แล้วแต่กรณี และหากจำเป็นต้องถอนฟัน แต่ไม่ถอน ก็อาจทำให้การจัดฟันนั้นได้ผลไม่สมบูรณ์ หรืออาจจะไม่ได้ผลก็เป็นได้

ถาม        สมัยนี้จะพบเด็กวัยรุ่นจัดฟันมากขึ้นเหมือนเป็นแฟชั่นอย่างหนึ่งจริง ๆ แล้วคนที่ควรจัดฟันจะต้องมีความผิดปกติแบบใด
ตอบ       เนื่องจากในอดีตเครื่องมือจัดฟันยังไม่ได้รับการพัฒนา จึงค่อนข้างจะใหญ่โต แต่ปัจจุบันบริษัทที่ผลิตเครื่องมือทางทันตกรรมจัดฟันพัฒนามากขึ้นเรื่อย ๆให้ดูสวยงามขึ้น ตลอดจนอุปกรณ์ต่าง ๆ ที่เคยใช้ เช่น ลวดมันเครื่องมือจัดฟันก็เปลี่ยนเป็นยางทำเป็นสีต่าง ๆ เพื่อให้เด็กมีความกระตือรือร้นใส่ใจและให้ความร่วมมือในการจัดฟัน จึงเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้เด็กบางคนที่ไม่จำเป็นต้องจัดฟันแต่อยากจะจัดฟัน อยากยิ้มอย่างมีสี แต่ความจริงทันตแพทย์ไม่ได้ต้องการให้เป็นแฟชั่นในกรณีที่มีความผิดปกติจำเป็นต้องจัดฟัน ผู้ปกครองอาจจะสังเกตง่าย ๆ ว่าในแต่ละขากรรไกรมีช่องว่าง มีฟันซ้อนเกผิดปกติ ซึ่งปกติแล้วการสบฟันที่สมบูรณ์ ฟันหน้าบนจะเหลื่อมฟันหน้าล่างทางด้านนอกประมาณ 2-3 มิลลิเมตร และปลายฟันหน้าบนจะบังฟันล่างประมาณ 2-3 มม. ถ้าฟันบนยื่นไปจากนี้หรือฟันล่างออกมาคร่อมฟันบนจะถือว่ามีความผิดปกติ จำเป็นต้องจัดฟัน หรือฟันหลังสบกันสนิทแล้วแต่ฟันหน้าบน – ล่างยังมีระยะห่างกัน คล้ายมีช่องว่างอยู่ทำให้การเคี้ยวไม่ได้ผล ก็จำเป็นต้องจัดฟันเช่นกัน

ถาม       คนที่จัดฟัน มักจะมีฟันผุตามมาจริงหรือไม่
ตอบ     มีส่วนจริง เพราะเมื่อมีเครื่องมือจัดฟันติดอยู่ที่ฟันก็จะมีซอกมีมุมต่าง ๆ ถ้าเด็กที่ดูแลไม่ดีก็จะทำให้มีเศษอาหารติดเกิดฟันผุ หรือเหงือกอักเสบได้จึงควรทำความสะอาดตามที่คุณหมดจัดฟันแนะนำ หรืออาจใช้แปรงที่ทำมาเฉพาะสำหรับคนไข้จัดฟัน หรือใช้แปรงสีฟันชนิดมีขนแปรงกระจุกเดียวหรืออาจใช้น้ำยาบ้วนปากที่ผสมฟลูออไรด์ทุกวัน ก็จะป้องกันฟันผุได้และควรจะแปรงฟันหลังทานอาหารทุกมื้อ งดทานอาหารจุกจิก และใส่ใจในการทำความสะอาดมากขึ้น

ถาม       คนที่จัดฟันจะต้องใช้แปรงสีฟันชนิดพิเศษหรือไม่
ตอบ      จริง ๆ แล้วจะเน้นที่วิธีแปรงฟัน โดยแปรงให้สะอาดไม่มีเศษอาหารติดฟัน แต่แปรงสีฟันที่ออกแบบมาสำหรับคนที่ใส่เครื่องมือจัดฟันชนิดติดแน่นนั้นก็เพื่อให้สะดวกและง่ายต่อการแปรงฟัน

ถาม       ก่อนจะจัดฟันใช้ไหมขัดฟันตลอดปัจจุบันกำลังจัดฟันอยู่สามารถใช้ไหมขัดฟันได้หรือไม่
ตอบ      ก็ควรจะใช้ไหมขัดฟันเป็นประจำทุกวันหรืออาจใช้ไหมขัดฟันที่มีลักษณะมีปลายแข็งเรียกว่า ซุปเปอร์ฟลอส (super-floss) ซึ่งจะทำให้ใช้สะดวกขึ้นและใช้ในลักษณะของไหมขัดฟัน

ถาม       ลูกชายฟันซ้อนกันข้างหน้า ออกกำลังกายหกล้มฟันหน้าบนเหลือครึ่งซี่จึงไปบูรณะด้วยการเติมฟันให้เต็มซี่ ต่อมาส่วนของฟันเดิมมีสีคล้ำลง จึงอยากให้ลูกจัดฟัน ขณะนี้อายุ 15 ปี
ตอบ      เด็กอายุ 15 ปี เป็นช่วงที่เหมาะที่จะจัดฟัน แต่ฟันที่ประสบอุบัติเหตุแตกหักและได้รับการบูรณะแล้ว ต่อมาสีคล้ำลง แสดงว่าฟันซี่นี้คงได้รับอันตรายและไม่สามารถให้กลับคืนสภาพเดิมได้ จำเป็นจะต้องรักษาคลองรากฟันก่อนแล้วจึงจะจัดฟันได้

ถาม       ลูกอายุ 6 ขวบ ฟันแท้ขึ้นมา 2 ซี่ เป็นฟันหน้าล่างแต่ฟันห่างกันมาก จำเป็นจะต้องจัดฟันไหม
ตอบ      จะต้องสังเกตต่อไป เพราะในระยะที่ฟันขึ้นมาในช่วงแรกฟันจะบิดเกเล็กน้อย แล้วจะค่อย ๆ พัฒนาไปอยู่ในตำแหน่งได้โดยอาจปรึกษาทันตแพทย์เมื่อไปตรวจสุขภาพฟันประจำปี ว่าต้องจัดฟันหรือไม่

ถาม       ลูกอายุ 6 ขวบ ถอนฟันน้ำนมคู่หน้าข้างบนเป็นเวลา 3 เดือน แล้วยังไม่มีฟันแท้ขึ้นมาแทนที่แต่ฟันหน้าล่างแท้ขึ้นแล้ว 2 ซี่ ผิดปกติหรือไม่
ตอบ      เป็นเรื่องปกติ โดยฟันหน้าบนจะขึ้นช้ากว่าฟันหน้าล่าง โดยจะขึ้นเมื่ออายุประมาณ 7 ขวบ

ถาม       ลูกอายุประมาณ 7 ขวบกว่ามีฟันขึ้นบริเวณด้านในของฟันน้ำนมเราจำเป็นต้องถอนฟันที่อยู่ด้านนอกออกหรือไม่
ตอบ      อายุประมาณ 7 ขวบ เป็นช่วงเวลาที่ฟันหน้าบนและฟันหน้าล่างเริ่มจะขึ้นมาในช่องปาก โดยมักจะขึ้นในบริเวณหลังต่อฟันน้ำนม ปกติแล้วฟันน้ำนมอาจโผล่มาในช่องปากก่อนที่ฟันน้ำนมจะหลุดไปก่อนก็ได้ ซึ่งจะต้องถอนฟันน้ำนมออกและเมื่อถอนฟันน้ำนมออกแล้วการทำงานของลิ้นจะทำให้ฟันแท้ที่ขึ้นอยู่ทางด้านในเคลื่อนมาอยู่ตำแหน่งปกติได้

ถาม       ลูกชายอายุ 8 ขวบกว่ามีฟันแท้ข้างหน้าเกินมา ถอนฟันเกินออกไปแล้วฟันแท้ขึ้นมาเพียง 1 ซี่ และบิดเกมากแต่อีกซี่ยังไม่ขึ้นเลยอยากทราบว่าฟันแท้คู่หน้าขึ้นเต็มที่เมื่ออายุเท่าใด
ตอบ      ปกติจะมีฟันหน้า 4 ซี่ ในลักษณะนี้เด็กอายุ 8 ขวบ มีฟันเกินและฟันหน้าขึ้นมาเพียง 1 ซี่ ถือว่าเริ่มพบปัญหาคงจะต้องปรึกษาทันตแพทย์จัดฟัน อาจต้องดูแลว่าฟันซี่นี้จะขึ้นได้ไหน เท่าที่คุณแม่เล่าว่ามีฟันแท้เกินแสดงว่าฟันที่เกินอาจจะไปกีดขวางการขึ้นของฟันแท้ทำให้ขึ้นมาไม่พร้อมกันแต่ฟันที่เกินมาไม่ได้ขัดขวางการพัฒนาราก รากฟันก็เจริญต่อไปได้ ซึ่งเมื่อผ่านระยะที่เหมาะสมที่ฟันจะขึ้นก็จะทำให้หยุดอยู่แค่นั้น แต่ฟันซี่นี้ยังมีโอกาสขึ้นได้โดยต้องให้ทันตแพทย์จัดฟันช่วย

ถาม       ตอนนี้อายุประมาณ 30 ปี เคยจัดฟันในวัยเด็กเมื่ออายุ 15 ปี แต่จัดไม่เสร็จ ตอนนี้คิดว่าจะจัดฟันอีกครั้ง จะต้องเริ่มต้นใหม่ใช่ไหม
ตอบ      ใช่ ต้องเริ่มต้นกันใหม่โดยต้องทำการวิเคราะห์ว่าจะต้องเริ่มต้นอย่างไร

ถาม       มีลูก 2 คน คนแรกจัดฟันไปแล้ว คนที่ 2 ดูเหมือนว่ามีโอกาสจะต้องจัดฟัน ถ้าจะให้คุณหมอดูแลตั้งแต่ 8 ขวบ เพื่อหลีกเลี่ยงการจัดฟันได้หรือไม่
ตอบ      ก็ทั้งอาจเป็นไปได้หรือเป็นไปไม่ได้ก็ได้ เพราะสาเหตุของการสบฟันผิดปกติ อาจจะมาจากสิ่งแวดล้อมทั่วไป หรือมาจากพันธุกรรมถ้าสาเหตุมาจากพันธุกรรม แม้ทันตแพทย์จะดูแลตั้งแต่เด็กก็อาจจะไม่สามารถหลีกเลี่ยงการจัดฟันได้ แต่ถ้าสาเหตุมาจากสิ่งแวดล้อมก็อาจจะไม่ต้องจัดฟันได้ถ้าควบคุมดูแลอย่างใกล้ชิด

ถาม       ในกรณีที่เด็กมีฟันน้ำนมซ้อนเก อยากทราบว่าโอกาสที่ฟันแท้จะซ้อนเกจนต้องจัดฟันมีมากน้อยเพียงไร
ตอบ      มีโอกาสมากที่ต้องจัดฟัน เพราะปกติในระยะฟันชุดน้ำนมนี้จะมีช่องว่างระหว่างฟันโดยเฉพาะฟันหน้าบ้างตามสมควร แม้ในฟันน้ำนมที่มีช่องว่างระหว่างฟันหน้าก็อาจพบมีฟันแท้ซ้อนเกได้ แต่ถ้าฟันน้ำนมซ้อนเกแล้วจะมีปัญหามากกว่าเพราะฟันแท้ที่ขึ้นมาแทนจะมีขนาดใหญ่กว่าฟันน้ำนม
ถาม       ลูกสาวอายุ 14 ปี บริเวณฟันข้างหน้าคุดอยู่ 4 ซี่ ถ้าเราไม่ถอนออกจะมีปัญหาหรือไม่ เอ็กซเรย์แล้วเป็นฟันเกิน กำลังจัดฟันอยู่โดยทันตแพทย์บอกว่าจะเอาฟันคุดออกมาโดยการจัดฟัน
                ตอบ      ฟันคุดที่ฝังอยู่อาจมีผลเสีย คืออาจทำให้เกิดการอักเสบหรือปวดบวมบริเวณใบหน้า หรือเกิดเป็นถุงน้ำ (cyst) ได้ ดังนั้น ถ้าเอาออกไม่ยาก หรือถ้าอยู่ในตำแหน่งที่ทันตแพทย์จัดฟันสามารถวางแผนดึงออกมาได้ก็ควรทำตามที่ทันตแพทย์แนะนำ

ถาม       หลังจากจัดฟันรู้สึกว่าปากจะอูมขึ้นผิดปกติหรือไม่
ตอบ      อาจเป็นไปได้เพราะจะต้องหาเนื้อที่ให้กับฟันซี่นั้นจึงอาจทำให้ริมฝีปากอูม

ถาม       ได้ถอดลวดจัดฟันออกไปแล้ว คุณหมดให้เครื่องมืออีกชิ้นหนึ่งมา อยากทราบว่าจะต้องใส่ลวดที่คุณหมอให้หลังจากการจัดฟันอีกนานเท่าไร
ตอบ      หลังจากจัดฟันเสร็จแล้ว เราจะต้องใช้เครื่องมือจัดฟันที่เรียกว่า รีเทนเนอร์ (Retainer) ซึ่งจะทำหน้าที่ประคองตำแหน่งของฟันที่จัดเสร็จแล้วให้คงที่ จนสิ่งแวดล้อม, กระดูกและเหงือกต่าง ๆ แข็งแรง สมบูรณ์พอที่จะคงสภาพฟันไว้ในตำแหน่งนั้นตลอดไป โดยใช้ระยะเวลาประมาณเท่า ๆ กับระยะเวลาที่ใช้จัดฟัน หรืออาจจะนานขึ้นกับแต่ละบุคคล โดยในระยะแรกอาจจะต้องใส่เครื่องมือเกือบตลอดวันและค่อย ๆ ลดชั่วโมงการใช้เครื่องมือในแต่ละวัน และช่วงเวลานัดพบทันตแพทย์อาจจะนานขึ้น

ถาม       ตอนนี้อายุ 36 ปี ต้องการจะจัดฟัน จะมีปัญหาหรือไม่
ตอบ      อาจจะเป็นปัญหา คือ สามารถจัดฟันได้แต่อาจต้องใช้เวลานานกว่าการจัดฟันในอายุน้อย ๆ โดยจะต้องมีสุขภาพของช่องปากดี ไม่มีอาการโรคเหงือกที่รุนแรง เพราะปัจจัยหนึ่งในการจัดฟัน คือ อายุที่เหมาะสมเมื่อทำการจัดฟันในคนที่อายุมากจะต้องค่อย ๆ เคลื่อนฟันเพราะในผู้ใหญ่การสร้างเสริมกระดูกจะช้ากว่าเด็กที่อยู่ในวัยเจริญเติบโต

ถาม       อายุที่เหมาะสมที่จะจัดฟัน ควรจะเริ่มต้นตั้งแต่อายุเท่าไร
ตอบ      จะขึ้นกับปัญหาของแต่ละคน บางคนจะเริ่มจัดฟันตั้งแต่เริ่มพบความผิดปกติ แต่ส่วนใหญ่แล้วอายุที่เหมาะสมคือ 11-15 ปี แต่เด็กวัยรุ่นเพศหญิงและเพศชายที่อายุไล่เลี่ยกันจะมีพัฒนาการไม่เท่ากันโดยในเพศหญิงจะมีพัฒนาการการขึ้นของฟันเร็วกว่าเด็กผู้ชาย เด็กหญิงจึงสามารถจัดฟันก่อนโดยปกติมักจะเริ่มจัดฟันในช่วงที่เป็นช่วงฟันชุดผสมปลาย ๆ ซึ่งเริ่มจะเป็นระยะฟันแท้ต้น ๆ เพราะสิ่งแวดล้อมต่างๆ ทั้งกระดูกที่รองรับฟันจะสมบูรณ์และทำให้การเคลื่อนฟันเป็นไปได้ดี และผลของการจัดฟันจะคงที่ถาวร

ถาม       หากไม่ใช้ยางรัดฟันที่ทันตแพทย์ให้มาจะมีผลเสียหรือไม่
ตอบ      ถ้าเป็นยางที่ทันตแพทย์ให้คล้องระหว่างฟัน 2 ซี่ ควรทำตามที่ทันตแพทย์แนะนำ มิฉะนั้นจะได้ผลไม่ตรงตามที่คุณหมอวางแผนไว้

ถาม       ลูกสาวกำลังจัดฟันและคุณหมอให้ใช้ยางเล็ก ๆ ดึงฟันจากซี่หนึ่งไปอีกซี่หนึ่งแต่เขาไม่ยอมใส่ บอกว่าไม่มีประโยชน์ ควรจะทำอย่างไร
ตอบ      ควรต้องใช้ตามที่ทันตแพทย์แนะนำเพราะจะทำให้ความสัมพันธ์ของขากรรไกรดีขึ้น หรือเป็นการกระตุ้นของขากรรไกร ซึ่งจะทำให้การจัดฟันนั้นได้ผลดี

ถาม       ยาอมบ้วนปากจะมีผลต่อลวดจัดฟันหรือไม่
ตอบ      ลวดจัดฟันหรือวัสดุที่ใช้จัดฟันก็มักจะคงทนต่อการละลายหรือการเปลี่ยนแปลงลักษณะต่าง ๆ ดังนั้นการใช้ยาอมบ้วนปากจะไม่มีผลต่อลวดจัดฟัน

ถาม       อยากทราบว่ามีการจัดฟันในเด็กที่มีแต่ฟันน้ำนมมีหรือไม่
ตอบ      มีการจัดฟันน้ำนมบ้าง แต่เป็นส่วนน้อยโดยทำเฉพาะในรายที่มีปัญหาเฉพาะ เช่น ฟันล่างยื่น โดยจะใช้เครื่องมือที่กระตุ้นการเจริญเติบโต ของขากรรไกรและไม่มีแรงโดยตรงต่อตัวฟัน

ถาม       ลูกจัดฟันมาประมาณ 6 เดือนแล้วรู้สึกว่าภายหลังจากจัดฟันแล้วพูดไม่ชัด ถ้าหากจะจัดต่ออีกเป็นปี จะทำให้ลูกพูดไม่ชัดหรือไม่
ตอบ      ปกติแล้วการพูดไม่ชัดขึ้นอยู่กับตำแหน่งของฟัน เพดานปากและการวางลิ้น การจัดฟันจะทำให้ฟันหน้ามีความสัมพันธ์ที่ดีขึ้น น่าจะช่วยแก้ไขให้การออกเสียงดีขึ้น แต่เครื่องมือจัดฟันบางชิ้นอาจมีส่วนระโยงระบางทางด้านเพดาน อาจทำให้การวางลิ้นผิดไปในขณะจัดฟัน ซึ่งร่างกายจะปรับตัวให้ชินได้ในเวลาไม่นานและก็จะเลิกพูดไม่ชัดเมื่อร่างรายปรับตัวให้คุ้นเคยกับเครื่องมือ

ถาม       คุณหมอมีคำแนะนำเกี่ยวกับการจัดฟันเพิ่มเติมหรือไม่
ตอบ      ในการจัดฟันนั้นจะต้องดูเหตุผลและความจำเป็นว่าเหมาะสมไหมที่เด็กจะต้องจัดฟัน โดยเหตุผลหลักที่ทันตแพทย์จะตัดสินใจจัดฟัน คือ เพื่อทำให้การเรียงตัวของฟันและการบดเคี้ยวดีขึ้น โดยสิ่งที่เป็นผลพลอยได้คือความสวยงาม และระหว่างจัดฟันควรจะต้องดูแลรักษาความสะอาดช่องปากให้ดีเป็นพิเศษเพราะไม่เช่นนั้นจะเกิดปัญหาโรคฟันผุหรือปัญหาอื่น ๆ ตามมาหลังจากถอดเครื่องมือจัดฟันอีกได้